نیمکره های مخ (Cerebral hemispheres)

لوب های مغزی

شیارهای مغزی

منطقه بروکا

منطقه ورنیکه

نیمکره غالب

 

نیمکره هاى مخ از یک لایه خارجى به نام ماده خاکسترى که قشر مغز است و فیبرهاى درونى به نام ماده سفید تشکیل شده اند.


ازنظر آناتومیک نیمکره های مخ به 4 لوب و 52 ناحیه مجزا تقسیم می شود.


لوبهاى اصلى نیمکره هاى مخ شامل موارد ذیل می باشند:

1- لوب پیشانى (Frontal Lobe) که یک ناحیه مهم حرکتی است.

2- لوب گیجگاهى (Temporal Lobe) که در ادراک شنوایی نقش دارد.

3- لوب آهیانه (Parietal Lobe) که منطقه درک حسی است (تشخیص حس های پیکری)

4- لوب پس سرى (Occipital Lobe) که منطقه درک بینایی محسوب می شود.


 

 

 


شیارهاى عمده نیمکره هاى مخ عبارتند از:

1- شیار خارجى (Lateral) یا شیار سیلوین (Sylvian)

2- شیار مرکزى (Central) یا شیار رولاندو (Rolando)

3- شیار کالکارین (Calcarine)

4- شیار پاریتو- اکسیپیتال (Parieto-Occipital)

 

شیار مرکزی (شیار رولاندو)، لوب های فرونتال (پیشانی) و پاریتال (آهیانه) را از یکدیگر مجزا می کند. لوب تمپورال (گیجگاهی) ازطریق شیار خارجی (شیار سیلویوس) از لوب های فرونتال و پاریتال جدا می گردد. شیار پاریتو-اکسیپیتال (شیار آهیانه ای-پس سری)، لوب های پاریتال و اکسیپیتال را از یکدیگر جدا می کند.


 


 


نیمکره هاى مخ به گونه اى تکامل پیدا می کنند که یک نیمکره بر نیمکره دیگرغالب(Dominant) می گردد که به این حالت غلبه طرفى مغز(Lateralization)می گویند. نیمکره اى که مرکز تکلم(منطقه بروکا) درآن قرار دارد نیمکره غالب نامیده می شود(ناحیه بروکا در تصویر زیر).مرکز تکلم بیشتر انسانها در نیمکره چپ قرار دارد و آسیبهاى آن به نارسایی هاى گفتارى می انجامد.


 

 

 

 

در لوب گیجگاهى نیمکره غالب,ناحیه ورنیکه قرار دارد که مرکز درک کلمات شنیده شده است(تصویر بالا).در رویه طرفى و بالایى نیمکره ها، شیار دیگرى به نام شیارمرکزى (رولاندو) جلب توجه می کند که جلوى آن لوب فرونتال و پشت آن لوب پاریتال قرار دارد. درست در جلوى شیار رولاندو، مرکز حرکتى اندامها واقع شده که «نوار حرکتى» نامیده می شود.

آسیبهاى نیمکره غالب (عموما نیمکره چپ) مانند سکته مغزى (C.V.A) به نوعى نارسایى گفتارى به نام دیسفازى می انجامد که ممکن است ناقص یا کامل باشد. آفازى کامل یا گلوبال نوع شدیدى از آسیبهاى گفتارى است که بیمار نه می تواند سخن بگوید و نه قادر است کلمات شنیده شده را درک نماید. آفازى کامل به طور شایعى در هنگام بسته شدن شریان مغزى میانى نیمکره غالب دیده می شود و معمولاً با فلج نیمه دیگر بدن نیز همراه است.

اگر بیمار آنچه را که می شنود، درک کرده ولى قادر به بیان کلمه معنی دار یا جمله اى نباشد، آفازى حرکتى نامیده می شود و آسیب در منطقه بروکا یعنى جلوى شیار خارجى است. چنانچه بیمار بتواند صحبت کند ولى کلمات شنیده شده را درک ننماید، آفازى حسى یا ورنیکه نامیده می شود و محل آسیب در پایین و پشت شیار خارجى در لوب گیجگاهى می باشد، در چنین مواردى بیمار فرمان هاى ساده اى که به او گفته می شود اجرا نمی کند.

 

نواحى حرکتى قشر یا کورتکس مغز(Cerebral Cortex)

سه ناحیه حرکتى در کورتکس,روى کنترل حرکتى اثر می گذراند که عبارتند از: ناحیه حرکتى اولیه، ناحیه پیش حرکتى(ناحیه حرکتى ثانویه) و ناحیه حرکتى تکمیلى (SMA) (تصویر ذیل):

 

 

 

 

در این قسمت به توضیح هر یک از نواحى فوق می پردازیم.

1- ناحیه حرکتى اولیه(Primary Motor Area):

معادل ناحیه 4 برودمن، واژه اى که توسط فیزیولوژیستها به کار برده می شود،می باشد. همانطور که قبلاً بیان شد این ناحیه از لحاظ هیستولوژیک توسط سلولهاى هرمى غول پیکر Betz مشخص می شود. فیبرهاى وابران این ناحیه وارد مسیرهاى حرکتى می شوند.

تحریک قشر حرکتى اولیه عمدتا موجب انقباض عضلات اسکلتى طرف مقابل می شود. ارتباط نقطه به نقطه بین مناطق بدن و قشر اولیه اى که آن را کنترل می کند وجود دارد که به آن سازمان بندى Somatotopic می گویند. شکل بدن روى قشر حرکتى اولیه به صورت انسان وارونه اى که همونکولوس حرکتى نامیده می شود،می باشد که در آن سر در بالاى شیار سیلویوس و ناحیه ران و کفل در جلوى شیار رولاندو تصویر می شود.

قطع ناحیه بسیار کوچکى از قشر حرکتى اولیه یعنى ناحیه اى که محتوى سلولهاى هرمى غول پیکر Betz است در میمون موجب درجات متغیرى از فلج در عضلات مربوطه می شود. هر گاه هسته کودیت و ناحیه حرکتى ارتباطى مجاور سالم باشند حرکات وضعى و تثبیتى اندامها کماکان قابل انجام است اما کنترل ارادى حرکات ظریف قسمت هاى انتهایى اندامها به ویژه دستها و انگشتان دست از بین می رود.البته این بدان معنى نیست که عضلات نمی توانند منقبض شوند بلکه توانایى حیوان براى کنترل حرکات ظریف از بین می رود.

از روى این اطلاعات می توان چنین نتیجه گیرى کرد که ناحیه هرمى براى ایجاد  حرکات ارادی کنترل شده ظریف به ویژه دستها و انگشتان دست ضرورى است.

 

2- ناحیه پیش حرکتى(Premotor Area):

این ناحیه در قدام ناحیه حرکتى اولیه قرار گرفته و معادل ناحیه 6 برودمن است به جزء اینکه سلولهاى درشت Betz در آن وجود ندارد. رشته هاى وابران از آن به قشر حرکتى اولیه و سایر قسمت هاى ساختمان هاى زیر قشرى می روند. فیبرهاى ناحیه پیش حرکتى عمدتا مربوط به کنترل حرکات مهارتى هستند، یعنى این فیبرها ناحیه حرکتى اولیه را کنترل می کنند.

ضایعات یک طرفه قشر پره موتور (که توسط CT اسکن نشان داده می شوند)منجر به ضعف عضلات شانه و هیپ طرف مقابل می گردند. در شانه، ضعف درعضلاتى که به طور طبیعى جهت بالا آوردن بازو در ضمن فعالیت هاى روتین به کار می روند، ایجاد می گردد. خود دست اختلالى پیدا نمی کند. اندامها اسپاستیک نیستند، هر چند که تون عضلانى اندکى افزایش یافته است. اختلال در حفظ وضعیت بدن، به دنبال ضایعات دو طرفه، ایجاد می گردد. اختلال مذکور با ناتوانى و عدم ثبات راه رفتن و ایستادن نشان داده می شود.

 

3- ناحیه حرکتى تکمیلى(Supplementary Motor Area):

ناحیه حرکتى تکمیلى(SMA)در طرف داخلى نیمکره هاى مخ در ناحیه 6 قرار گرفته است. تحریک الکتریکى در این ناحیه برخلاف ناحیه حرکتى اولیه موجب انقباض عضلانى در دو طرف بدن می شود. ضایعات یک طرفه منجر به اختلال شدید فعالیت حرکتى خود به خودى (غیرارادى) و عمدتا در طرف مقابل، اختلال در سهولت تکلم و هماهنگى دستها می شود. ضایعات دو طرفه موجب آکینزى و موتیسم (از دست دادن تکلم) طویل المدت می گردند.

پیشنهاد ارتباط اثرات ضایعات ناحیه پیش حرکتى و ناحیه حرکتى تکمیلى(SMA) (به غیر از اثرات روى تکلم) با بیمارى پارکینسون آشکار و واضح است. این دو ناحیه اطلاعات ورودى فراوانى را از عقده هاى قاعده اى و از طریق هسته قدامى شکمى (V.A.N) تالاموس دریافت می کنند. هر چند نحوه عملکرد این هسته روى این مناطق در جریان بیمارى پارکینسون و حتى در افراد سالم مشخص نیست، اما به نظر می رسد که احتمالاً اختلال و آشفتگى پیامهاى ورودى از آن در اختلال حفظ و تثبیت وضعیت بدن در بیمارى پارکینسون و نیز در مشکلات آنها جهت آغاز حرکات ارادى دخالت دارد.

*استفاده از مطالب فقط درصورت ذکر منبع وبلاگ مجاز است.

منبع:

از کتاب ساختار و عملکرد سیستم عصبی-عضلانی به ترجمه و تدوین نویسنده وبلاگ(فیزیوتراپیست ابراهیم برزکار).چاپ فجر.بهار ۱۳۸۵(چاپ اول)

منابع (References):

- رجحان، محمدصادق بافت شناسى انسانى پایه. انتشارات شرکت
سهامى چهر.

- نراقى، محمد على؛ حاجى حسینى، داود ترجمه نوروآناتومى
W.C. Wongck. انتشارات جعفرى.

- سلطان زاده، اکبر بیماریهاى مغز و اعصاب و عضلات. انتشارات جعفرى.

- کوثریان، سید حسین نوروآناتومى (کالبدشناسى سلسله اعصاب
مرکزى). مؤسسه انتشارات باورداران.

- میناگر، علیرضا؛ وثوق آزاد، ژاک ترجمه نوروآناتومى پایه و کاربردى
پرفسور فیتزجرالد. انتشارات دانش پژوه

-Arthur C.Guyton/Basic Neuroscience: Anatomy & Physiology ; 1991

 

 منبع شکل:http://www.wfmt.info

http://img.tfd.com

طبقه بندی مطالب وبلاگ فیزیوتراپی

مقالات فیزیوتراپی

 مروری بر آناتومی سیستم عصبی، عضلانی و اسکلتی ازطریق تصاویر

اخبار کنگره ها و سمینارهای فیزیوتراپی 

مهمترین اخبار دکترای حرفه ای فیزیوتراپی

مقالات استخوان شناسی

مقالات آناتومی اندام فوقانی 

مقالات آناتومی اندام تحتانی

مقالات آناتومی ستون فقرات 

مقالات حرکت شناسی (کینزیولوژی)

مقالات سیستم عضلانی-اسکلتی، بیماری ها و اختلالات مربوطه

مقالات شکستگی استخوانها و جراحی های ارتوپدی

مقاله های دستگاه عصبی مرکزی و محیطی (CNS & PNS)

مقالات سیستم عصبی، بیماریها و اختلالات مربوطه

مقالات سیستم تنفسی، بیماریها و اختلالات مربوطه

مقاله های سیستم حسی، درد و موضوعات آن

مقالات سیستم عروقی، بیماریها و اختلالات مربوطه

مطالب و موضوعات متفرقه (مقالاتی درباره فشار خون، دیابت، بیوفیزیک، رادیولوژی،فیزیولوژی و تست خون، برخی از بیماری ها و...)